Wojciech Kunicki, Zbigniew Sawicki, Łukasz Orlicki

Zantyr – pomorska Troja

Sprawozdanie z badań w Uśnicach (pow. sztumski)

 

MAPA - Biała Góra 3

 

Decyzja Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków

nr ZA5161.120.2015EP z dnia 26.05.2015 r.

dla Instytutu Badań Historycznych i Krajoznawczych z Wrocławia

Sztum 2016

I.                   Geneza i historia badań

Badania w Uśnicach w roku 2015 są kolejnym etapem badań rozpoczętych przez Wojciecha Kunickiego w roku 2006 mających na celu określenie współczesnej lokalizacji grodu Zantyr[1]. Wykład w Muzeum Zamkowym w Malborku w dniu 13.09.2006 r. zaowocował zainteresowaniem pana Zbigniewa Sawickiego z Działu Archeologii tematyką poszukiwań Zantyru i przeprowadzeniem pierwszych badań terenowych  w 2007 na wzgórzu 54 w miejscowości Biała Góra. Następstwem tych prac było m.in. odkrycie przez archeologów, na północnych krańcach wsi, osady z przełomu XIII/XIV wieku.

Od roku 2010 obiektem zainteresowań autora jest południowy koniec wsi Uśnice. Od tego czasu datuje się również współpraca z Instytutem Badań Historycznych  i Krajoznawczych     z Wrocławia - wydawcą miesięcznika „Odkrywca” i kwartalnika „Archeologia Żywa” oraz      z dr Wiesławem Nawrockim z Zakładu Badań Nieniszczących z Krakowa.               

 

II.                Kwerenda źródeł historycznych i kartograficznych

Ponowna analiza źródeł historycznych skierowała badania na południowe krańce wsi Uśnice. Za tą lokalizacją przemawia kilka relacji i dokumentów historycznych.

1. Najważniejszą jest relacja J.H.Dewitza z 1752 roku zawarta w dziele „Eine Reise durch Preussen”:

 „…przewoźnicy w Białej Górze utrzymywali, że na miejscu zwanym Kirchhof, położonym     na strzał ze strzelby powyżej karczmy leżał niegdyś Malbork (czytaj Zantyr) w pobliskim lesie zachowały się wały ziemne.”[2].

Określenie tego miejsca w terenie umożliwiła analiza „Opisów królewszczyzn z 1664 r.” Znajduje się tam informacja - „Drugi przewóz w połmili dobrej od Białejgory naprzeciwko Wsi Pogorzałej do zamku sztumskiego należącej mieszka przewoźnik Jan Weysza.[3]” Za encyklopedią PWN z 1982 roku: „mila w Polsce dawna miara geograficzna – 7146 metrów”. Opisane więc w 1752 roku miejsce znajduje się ok. 3,5 km na południe od doskonale udokumentowanego przewozu w Kittelsfahre. Miejsce to w 1582 roku przedstawia rysunek ręczny, gdzie widnieje duża Biała Góra z zaznaczoną wyraźnie karczmą na terenie obecnej Piaskowej Góry oraz dom celny na terenie obecnego gospodarstwa Uśnice 24 (Ryc. 1). Według prof. Powierskiego mogą być to zabudowania kościelne w Zantyrze za parkanem.[4] Lokalizację przeprawy w tym miejscu potwierdza ukształtowanie wałów w okolicach w/w gospodarstwa (Ryc.6).

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 1. Plan okolic Cypla Montowskiego i Białej Góry – rysunek z 1582 r., E. Keyser , Die Burg Zantir, Weichselland MWGV, Jg. 37,1938, H. 2, obb.5.

2. Kolejnym dokumentem potwierdzającym słuszność proponowanej lokalizacji jest akt nadania ziemi dla Jana Balińskiego z 1525 roku.

Wymienione w dokumencie nazwy zostały zaznaczone na mapie Schroettera z ok. 1800 r. (Ryc. 2). Na podstawie dokumentu nadania ziemi dla Jana Balińskiego z 1525 roku, przez wiele lat archeolodzy i historycy twierdzili, że jeżeli Zantyr to nie Malbork, to musi być to wieś Biała Góra leżąca na południe od zaznaczonych kółkami Metrycz  i Rozenkranz[5]. Nie udało się odnaleźć w literaturze śladów innej interpretacji zapisu. W związku z tym możemy przyjąć, że poszukiwania Zantyru na północ od wskazanych w dokumencie miejsc, dobrze znanych z kartografii, zostały zapoczątkowane dopiero na podstawie wniosków wyciągniętych przez Wojciecha Kunickiego.

 

MAPA - Biała Góra 3

Ryc.2 . Fragment mapy Prus Wschodnich  Fridricha Schroettera 1796-1802 ze zbiorów Top Map, oraz „Nadanie ziemi dla Jana Balińskiego – 1525”.

 

 

 

Interesująca dla omawianego zagadnienia jest również Mapa Suchodolca z lat 1701-1713, cytowana przez Mieczysława Haftkę i przedwojenne źródła niemieckie, która jako jedyna podaje nazwę Bronken w okolicach Cypla Montowskiego[6]. Inne mapy z tego okresu - Gotho 1645, 1659 i 1680, podają nazwę Broucke – z niemieckiego Brücke – most.  Niestety nie udało się stwierdzić kto do literatury przedmiotu wprowadził  w latach siedemdziesiątych polską nazwę Bronki. Porównując wyżej wymienione mapy, z mapą Prus Johanna Friedricha Enderscha z roku 1753 i mapą Schroettera z lat 1796-1802, należy wysunąć tezę, że nazwę Bronken nie należy tłumaczyć jako polskie Bronki, wywodzące się od średniowiecznej nazwy brony – bliżej nieokreślonego urządzenia leżącego na głównych szlakach drogowych we wczesnym średniowieczu (szerzej o takiej definicji brony [w] Elżbieta Kowalczyk, Brona Małopolska. Ze studiów nad obroną stałą ziem polskich we wczesnym średniowieczu. Warszawa 2000). Ponadto lokalizacja osady Bronki - Broucke w okolicach grodziska we wsi Węgry jest niepoprawna. Grodzisko w Węgrach leży powyżej Pogorzałej Wsi i przejazdu Kitelsfahre – Sadlno. Proponowana lokalizacja Broucke znajduje się pomiędzy Rozenkranz na południu, a wsią Uśnice na północy. Na mapach szwedzkich z XVII istnieje w tym miejscu most pontonowy Schifbruck  prowadzący na Szpice Montowską. (Ryc. 3,4)

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 3. Fragment mapy szwedzkich szańców z widocznym mostem pontonowym  na Szpicę Montowską z roku 1626.

 

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 4. Fragment mapy szwedzkich szańców - Schwed Schantz  z zaznaczonym opisem Schifbruck -  most pontonowy  na Szpicę Montowską z roku 1626.

Powyższa analiza map doprowadza do wniosku, że miejsce naszych poszukiwań zmieniało nazwę na przestrzeni wieków. Zmiana nazw osad w tej okolicy występowała          w historii  np. Polnische Braunswalde - Polskie Gościszewo zmieniło się na Wengren -Węgry. W związku z powyższym należy przyjąć, że nazwa Zantyr zanikła na początku XVI wieku, zastąpiona przez polską nazwę Biała Góra odnoszącą się do wzniesienia. Następnie w XVII wieku, w okresie wojen szwedzkich, możemy odnaleźć nazwę Broucke – związaną niewątpliwie z mostem. Po jego zniszczeniu, już w roku 1751 roku, pojawiają się Małe Uśnice, które znikają z map w 2 połowie XX wieku[7]. Zaznaczona na mapie z 1626 roku basteja (Ryc.3) na wschodnim brzegu jest do dziś bardzo czytelna i rozpoznawalna                  na wycince leśnej w okolicach gospodarstwa Uśnice 25 (Ryc.6).

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 5. Fragment mapy Suchodolca z lat 1700-1713.

Na mapie Suchodolca przykuwa uwagę jeszcze jeden ważny szczegół (Ryc. 5). Jest to duża zatoka na północ od obwałowanego cypla podpisanego Bronken. Cały napis jest niestety słabo czytelny. Zatokę można zaobserwować również na mapie z 1656 roku (mapa                 w zbiorach Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku) a jej wcześniejszy zarys jest doskonale widoczny na przedwojennych mapach niemieckich (Ryc. 13).

Znaleziona, w trakcie badań w 2015 roku, w dużych ilościach ceramika średniowieczna i nowożytna na Piaskowej Górze potwierdziła ostatecznie lokalizację karczmy i miejsca, o którym wspominali przewoźnicy w 1752 roku. Wspomniany już Opis Królewszczyzn z 1664 roku mówi: „przy tym Benowie jest Biała Gora. Tam tylko sama karczma a przewóz trzyma pan Jakub Thomus[8].

III.              Badania nieinwazyjne

Pomocne w ostatecznej lokalizacji  opisywanego miejsca okazały się również zdjęcia LIDAR, które pokazują miejsce dawnej karczmy, wały zakręcające do gospodarstwa Uśnice 24, a przede wszystkim sąsiadujący z tym gospodarstwem od wschodu duży, okrągły  obiekt o średnicy ok. 120 m z potężnymi wałami (Ryc. 6, oraz zał. 2).

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 6. Istnienie wałów zostało potwierdzone wynikami badań georadarowych oraz analizy rzeźby terenu.

„Wyniki badań georadarowych oraz rzeźba terenu sugerują występowanie na badanym terenie śladów dawnych obwałowań (w wyznaczonych georadarem miejscach mogą występować wyraźniejsze ich ślady). Wykonane odwierty w rejonie domniemanych obwałowań (odwierty 4 i 5) wykazują większą miąższość warstw gleby nad calcem (do 1 m) niż na terenie niżej położonym (w naturalnych warunkach powinno być odwrotnie)” pisał     dr Wiesław Nawrocki w podsumowaniu badań archeologicznych z zastosowaniem georadaru    na terenie działek 509,508,513, 515 i 317 w miejscowości Uśnice gm. Sztum (Zał. 1). Badania wykonano 27.10.2014 r. na zlecenie Miasta i Gminy Sztum za zgodą Pomorskiego Wojewódzkiego konserwatora Zabytków – decyzja ZA.5161.283.2014.

 

IV.             Badania sondażowe

Na podstawie wyników badań nieinwazyjnych zaplanowano wykonanie 8 wykopów sondażowych o wymiarach 2x1 m. Badania wykonano w okresie kwiecień – wrzesień 2015 roku, przy współpracy 4 osób z Instytutu Badań Historycznych i Krajoznawczych                    z Wrocławia pod kierunkiem historyka Łukasza Orlickiego oraz 4 wolontariuszy                       z Malborskiego Klubu Kyokushin Karate. Kierownikiem prac był archeolog Zbigniew Sawicki. Ostatecznie wykonano 5 wykopów na terenach należących do Nadleśnictwa Kwidzyn i 2  wykopy na terenie prywatnym należącym do gospodarza Henryka Robaka.

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 7. Widoczne belki ze spalenizną w wykopie nr 14.

Wykop nr 14  (Ryc. 7) wykonany w miejscu odwiertu nr 74 i profilu georadaru EW3 (Zał. 2), odsłonił domniemaną konstrukcję wałową – 3 spalone belki biegnące w poprzek wykopu. W warstwie poniżej odsłonięto zaostrzony, przepalony pal będący zapewne częścią konstrukcji stabilizującej wyżej ułożone belki (Ryc. 8). Warstwa z resztkami konstrukcji derwnianych była bardzo twarda, z wyraźnymi węglami drzewnymi. Brak ceramiki nie pozwala wydatować wieku w/w umocnień.

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 8. Zaostrzony pal w wykopie nr 14.

Ślady po konstrukcji wałowej udało się także uchwycić w wykopie nr 21, w miejscu profilu georadarowego EW4.  Niestety jest ona już tylko negatywem po konstrukcji wałowej   i śladem po usuniętych kiedyś belkach (Ryc. 9). W opinii kierującego pracami archeologa Zbigniewa Sawickiego ślady te nie są związane z orką. Nie występują one w okolicy wału poza jego podstawą. Należy zaznaczyć, że według tradycji Zantyr rozebrano i przewieziono materiał budowlany na budowę Malborka[9]. Brak węgli drzewnych może sugerować, że była to zdrowa konstrukcja drewniana i dlatego została rozebrana w przeciwieństwie                    do przepalonych belek w wykopie nr 14 (Ryc. 7).

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 9. Ślady po domniemanej konstrukcji wałowej w wykopie nr 21.

Występująca w wykopach sondażowych nr 16, 17, 20 ceramika potwierdza późnośredniowieczne pochodzenie stanowiska. Może pochodzić z okresu wojny trzynastoletniej i zniszczenia kościoła w Zantyrze oraz z istniejącej zapewne w okolicy wsi. Nieliczne fragmenty ceramiki, szczególnie z wykopu nr 17 (Ryc. 11), w miejscu dawnej zatoki dają nadzieję na odszukanie śladów osadnictwa - grodu z okresu wcześniejszego         na leżącej obok działce nr 309, należącej do gospodarstwa Uśnice 24, na wyraźnie podwyższonym w stosunku do okolicy terenie.

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 10 Fragmenty ceramiki z wykopu nr 18.

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 11 Artefakty znalezione w wykopie nr 17.

 

V. Wyniki i wnioski

 

1. Opinia archeologa Zbigniewa Sawickiego: „Dotychczasowe prace poszukiwawcze - prospekcja georadarowa, odwierty, wykopy sondażowe a także odkryte artefakty potwierdzają średniowieczny rodowód miejscowości. Źródła historyczne i kartograficzne wskazują             na istnienie w tym miejscu przeprawy przez rzekę. Zachowane relikty wałów i spalonych konstrukcji drewnianych należy wiązać z późniejszą fazą średniowiecza. Mogą to być artefakty związane z okresem wojny trzynastoletniej, co ma odzwierciedlenie w źródłach historycznych ale część elementów można wiązać z okresem potopu szwedzkiego i czasów późniejszych. Na podstawie odkrytego materiału ceramicznego i kilku zabytków metalowych chronologię określiłbym na okres od XV do XVIII wieku”.

2. W wyniku badań ustalono położenie karczmy na Piaskowej Górze, która w źródłach historycznych jest wymieniana jako karczma w Białej Górze w okresie od XVI do XVIII wieku. Chronologię potwierdza zebrany materiał ceramiczny z tego wzniesienia.

3. Karczma i przebieg wałów urzeczywistnia lokalizację przeprawy przez Nogat istniejącą tu w w/w okresie i pozostaje w zgodzie z relacją J. H. Dewitza z 1752 roku. Również dokument z 1402 roku „Itinerarium Wielkiego Mistrza Konrada von Jungingen” potwierdza, że przeprawa przez Nogat w Santyrze leżała po drodze z Mątowów Wielkich do Benowa[10]. Daje to szanse na potwierdzenie wcześniejszych śladów przeprawy przez rzekę w tym miejscu,       a co za tym idzie odkrycie reliktów grodu strzegącego tej ważnej przeprawy. Patrząc             na znajdujące się w okolicy grodzisko na Dębiej Górze w Węgrach, które było zapewne poprzednikiem Zantyru (zniszczone ok. 1160 r.), nie należy się spodziewać potężnego grodu właściwego. Wspomniane wyżej grodzisko uznawane przez badaczy za ważny gród, rangi kasztelanii, w tym rejonie miał średnicę majdanu razem z wałami tylko ok. 60 metrów[11]. Obok znajdowały się też nieduże podgrodzie górne i większe podgrodzie dolne. Szukając analogii na stanowisku w Uśnicach, przebadany duży obiekt ze zdjęć LIDAR, bez śladów zabudowy stałej, ze zniszczoną prawie całkowicie warstwą kulturową z powodu wielowiekowej orki (teren zalesiono ok. lat 70-demdziesiątych XX wieku), był zapewne podgrodziem dolnym spełniającym funkcję refugium, czyli miejsca otoczonego wałami           i służącego za czasowe schronienie dla mieszkańców okolicznych osad przygrodowych. Tak budowali swoje grody Prusowie, a Uśnice znajdują się na historycznych terenach pruskiej Pomezanii. W analogicznych grodach brak jest dużej warstwy osadniczej i licznych zabytków. Problemem jest również to, że Zantyr najprawdopodobniej został rozebrany           w czasach pokoju i wszystko co miało jakąś wartość: drzewo, kamienie itp. zostało wywiezione. Gród właściwy i podgrodzie górne gdzie mieszkała ludność pomorska powinien więc znajdować się na terenie wyżej położonym i bliżej rzeki. Teren ten zajmuje nieprzebadane dotąd gospodarstwo Uśnice 24. 

4. Analiza kartograficzna istnienia zatoki w tym miejscu potwierdza, że w okresie wcześniejszym teren tego gospodarstwa był półwyspem otoczonym z trzech stron wodą
(Ryc. 5).

5. Analizując mapę niemiecką 1 : 25 000 z 1939 roku (Ryc. 13) oraz na podstawie rozmowy    z gospodarzem (Uśnice 24) w dniu 13.09.2015 r. możemy przyjąć, że jeszcze w połowie XX wieku istniały dwa kopce otaczające budynki gospodarstwa, mogące być resztkami wałów grodziska lub bastej otaczających kościół z Zantyrze. Natomiast w trakcie budowy domu         i stodoły natrafiono na fundamenty z dużych kamieni polnych.

5. Liczne relikty wałów i bastei występujące w okolicy badań mogą być związane z wojną trzynastoletnią w rejonie Cypla Montowskiego. Potwierdzają to opisy przebiegu działań pod Zantyrem w roku 1466,  które podają, że: „ … kościół został przez Krzyżaków umocniony         i otoczony bastejami oraz palisadą sięgającą aż do brzegu rzeki, stanowiąc zagrożenie dla swobody wiślanej” oraz „Akcja przeciw Zantyrowi podejmowana była już na początku sierpnia przez załogę malborską, która jednak nadaremnie od 4 do 10 VIII szturmowała palisady zbudowane aż do Wisły oraz walczyła z łodziami na Nogacie.[12]”. Widoczne chociażby wały na ryc. 6, jeśliby nie okazały się śladami grodziska to wydają się dotyczyć działań wojennych w 1466 r., związanych z oblężeniem i zburzeniem w/w kościoła. Wątpliwe jest aby w trakcie wojen szwedzkich budowano umocnienia o konstrukcji wałowej. Ponad to cytowany opis działań wojennych mówi i o walkach z łodziami na Nogacie co oznacza, że łodzie Krzyżaków musiały mieć port-przystań na rzece.

MAPA - Biała Góra 3

Ryc. 12. Zdjęcie satelitarne terenu badań z domniemaną lokalizacją grodu właściwego             i podgrodzi.

MAPA - Biała Góra 3 Ryc. 13. Fragment mapy Messtischblater 1:25000 Wernersdorf Pogorzała Wieś. 1939 –         ze zbiorów Archiwalne Mapy Pomorza Gdańskiego.

Przeprowadzone badania pozwoliły uzyskać informacje potwierdzające tezę                 o położeniu Zantyru w rejonie prac. Jednak dotychczasowe wyniki kierują naszą uwagę na rejon gospodarstwa Uśnice 24. Według przytoczonych powyżej argumentów                 i wyników istnieje duże prawdopodobieństwo, że ostateczna odpowiedź kryje się            na terenie wyżej wymienionego gospodarstwa. Przeprowadzone w tej lokalizacji badania archeologiczne pozwoliłyby rozwiać wszelkie wątpliwości dotyczące położenia średniowiecznego grodu Zantyr. Niestety obecny właściciel gospodarstwa pisemnie nie wyraził zgody na przeprowadzenie sondażowych prac archeologicznych związanych         z poszukiwaniami  Zantyru .

W roku 2015 minęło dokładnie 800 lat gdy cysters Chrystian został wyświęcony          w Rzymie na pierwszego biskupa Prus. Większość historyków zakłada, że w tym okresie swoją bazę miał właśnie  w Zantyrze. Niestety nie udało się uczcić tej rocznicy odkryciem współczesnej lokalizacji grodu Zantyr. Pozostało pozostawienie kropki nad „i” przez przebadanie domniemanej lokalizacji kościoła i ewentualnie katedry biskupiej, odnalezienie śladów cmentarza przykościelnego i ewentualnych destruktów kościoła oraz reliktów grodziska. Obiekty te znajdują się  na działce nr 309 ( gmina Sztum) – gospodarstwo Uśnice nr 24 . W związku z nieświadomym niszczeniem  śladów osadnictwa w tym terenie należy podjąć niezwłocznie badania ratownicze.

„Z punktu widzenia danych, których dostarczają nam źródła pisane, Santyr jest bez wątpienia najciekawszym obiektem na terenie całej części województwa gdańskiego, położonej           na wschód od Wisły.[13] 

 

 

Wyniki zebrał i opracował: Wojciech Kunicki

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bibliografia:

Biskup Marian, „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466”,  Warszawa 1967.

Haftka Mieczysław, „Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra”; „Pomorania Antiqua”, T. IV.

Kowalczyk Elżbieta, „Brona Małopolska. Ze studiów nad obroną stałą ziem polskich we wczesnym średniowieczu. Warszawa 2000.

Orlicki Łukasz, Zantyr – krzyżacki zamek widmo”; „Odkrywca” nr 12/2014.

Powierski Jan, „Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyra”; Komunikaty Mazursko – Warmińskie nr 2. 1968., (za) Prusica tom I Malbork 2004.

 



[1] Założenia projektu zostały opublikowane na stronie - www.zantyr.neostrada.pl, oraz w artykule Ł. Orlicki, „Zantyr – krzyżacki zamek widmo”, „Odkrywca” nr 12/2014.

[2] J. Powierski, „Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyra”, „Komunikaty Mazursko – Warmińskie” nr 2. 1968., (za) Prusica tom I Malbork 2004 s. 96

[3] „Opis Królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim  i malborskim w roku 1664”, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1938, s. 142

[4] Tamże.

[5] J. Powierski, op. cit.

[6] M. Haftka, „Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra”, „Pomorania Antiqua” tom IV.

[7] Mitteilungen, “Des Coppernicus- Vereins fur Wissenschaft U. Kunstzu Thorn 36. Heft, 1928.

[8] J. Powierski, op. cit.

[9]W roku 1280 zamek Santyr zmienił nazwę i miejsce, a mianowicie został przeniesiony w to miejsce, gdzie znajduje się obecnie; nadano mu nazwę Marienburg to znaczy zamek Najświętszej Marii, na której cześć i chwałę tych przenosin dokonano”, Piotr z Dusburga, „Kronika Ziemi Pruskiej”, Toruń 2004

[10] J. Powierski, op. cit., s 96

[11] Mieczysław Haftka, Sławomir Wadyl „Węgry- zespół osadniczy na pograniczu pomorsko-pruskim w XI-XII w.”, Malbork 2015, s. 62 i s. 181

[12] Marian Biskup „Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466”,  Warszawa 1967,  s.685 i s.692

[13] J. Powierski, op. cit.